اين آتشكده علامت اتحاد و يگانگى دين و دولت بود و نمونه ( سمبل ) دولت ساسانيان بشمار ميرفت ، كه بواسطه اتحاد با ديانت قوت گرفت . بر خلاف اشكانيان كه هر يك از ملوك الطوايف و شهربانان معبدى مخصوص خويش داشت . در اين باب عبارتى در نامه تنسر هست « 1 » ، كه باحتمال قريب بيقين مأخوذ از حقايق تاريخى است : ملوك طوايف هر يك براى خويش آتشگاه ساخته و آنهمه بدعت بود كه بىفرمان شاهان قديم نهادند شهنشاه باطل گردانيد و با مواضع اول نقل فرمود » ، ولى اين ادعا كه ايجاد آتش شاهى واحد توسط ساسانيان برقرارى مجدد اوضاع زمان‌دار ( داريوش ) بود ، ساختگى است و پايه تاريخى ندارد « 2 » . آذر برزين مهر يا آتشكده كشاورزان ، در مشرق مملكت ، در كوههاى ريوند شمال غربى نيشابور ، واقع بود . لازارفارپى قريهء ريوند را قريهء مغان مىنامد « 3 » . به اعتقاد جكسن ، مكان اين آتشكده در قريه مهر بوده است ، كه در سر راه خراسان بيك فاصله از مياندشت و سبزوار قرار دارد « 4 » . اين سه آتشكده عظيم محل ستايش مخصوص بود و بيش از ساير زيارتگاهها زينت و ثروت داشت ؛ لكن بسيارى از معابد درجه دوم هم طرف احترام بوده است ، خاصه آنها ، كه بيكى از دليران داستانى يا خود زردشت ، نسبت داشت : مانند معبد طوس و معبد نيشابور و معابد ارجان فارس و كركوى سيستان و كويسه « 5 » بين فارس و اصفهان « 6 » .

--> ( 1 ) - دارمستتر ، ص 225 و 530 و ما بعد ؛ مينوى ، ص 22 . ( 2 ) - در كتابخانه ملى پاريس مهرى هست ، كه صورت و نام شخصى موسوم به بافرگ را ، كه مغان‌مغ آذرگشنسپ بوده است ، بر آن حك كرده‌اند ( پايكولى ، ص 82 ) . ( 3 ) - لانگلوا ، ج 2 ، ص 315 ؛ هوفمان ، ص 290 . ( 4 ) - از قسطنطنيه تا زادگاه عمر خيام From Gonstantinopel to the Home of , Omar Khayyam ص 17 - 211 ؛ مجله شرقى امريكا ، 1921 ، ص 82 . ( 5 ) - Kuvisa ( 6 ) - شهرستانى ، چاپ كورتن ، ص 197 ؛ ترجمه هاربروشر ، ج 1 ، ص 298 .